Στη Θράκη κυρίως αλλά και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας παραδοσιακά αποκαλούν τους Ρομά «κατσίβελους». Η προέλευση της λέξης είναι από τη λατινική captivus (αιχμάλωτος, σκλάβος), που στα μεσαιωνικά λατινικά έγινε cattivello (σκλαβωμένος, δύστυχος). Το προφανές θα ήταν να πούμε πως οι λατινόφωνοι Βλάχοι έδωσαν από λύπηση αυτό το προσωνύμιο στους ρακένδυτους Τσιγγάνους όταν τους πρωτογνώρισαν. Αλλά υπάρχει και μια πιο ιστορική ερμηνεία: τους πρώτους αιώνες παρουσίας τους στα Βαλκάνια οι πολυπληθείς Τσιγγάνοι της Ρουμανίας ζούσαν υπό καθεστώς σκλαβιάς στη λατινόφωνη εκείνη χώρα. Οι Έλληνες Βλάχοι ανεβοκατέβαιναν, ως γνωστόν, τα Βαλκάνια για εμπορικές δοσοληψίες. Πιθανότατα λοιπόν τους γνώρισαν ως σκλάβους και «σκλάβους» τους ονόμασαν, στα λατινικά. : «Η κατσικάδα καθώς κι η γίδα.», «Όπου πηδάει η αρνάδα, πηδάει κι η κατσικάδα.» κατσικομούλαρα τα: κατσίκια και μουλάρια, κατοικίδια ζώα, συνηθ. στην ευχή: «ζωή στα κατσικομούλαρά σας», λέγεται όταν χαθεί κάθε ελπίδα, σε περίπτωση θανάτου. κατσικοπόδαρος ο -η -ο & κατσιποδιάρης ο: ο γρουσούζης, γκαντέμης, άτυχος. Υπάρχουν οδοστρωτήρες µε ένα ή δύο τύµπανα, µε ή χωρίς αποκρουστικές, µπάρες, µε εξογκώµατα στους τροχούς (κατσικοπόδαροι). : «Ο κατσιποδιάρης και στα ρόδα να πέσει θα σκοντάψει.» < κατσίκι < μσν. κατσ(ι)ούλα η: η κάλυμμα, σκέπασμα του κεφαλιού, η κουκούλα που είναι ενσωματωμένη σε μπλούζα ή φόρμα, σκούφια.
: «Δαχτυλίδι πυργωτόν, πυργωτόν καμαρωτόν, έχει πύργους και καμάρια και σαράντα κατινιάρια, και πατεί εις το κατινάρι και λαλεί το πετεινάρι.» (ρολόι τοίχου – Σάμος). Δημ.: Λαζαρίνα κουκουτίνα βάλ᾿ αυγό στην καλαθίνα, μη σου σπάσω την κατίνα (πλάτη). κατιφές ο: βελούδο ύφασμα που χρησιμοιποιούσαν συνήθως για γυάλισμα αντικειμένων· είδος καλλωπιστικού φυτού, με μικρά βαθυκόκκινα λουλούδια. Καζαντζάκ: …πάλε θα βάλει το σκουφί στραβά, τον κατηφέ στο αυτί του / και πάλε οι φίλοι του θα θρονιαστούν στα πλούσια του τραπέζια! katife (çiçegi) (από τα αραβ.) -ς (katife: μετάξι, çiçek: λουλούδι).
παίρνω το κατόπι: ακολουθώ κάποιον από πίσω, κατά πόδας, απ᾿ το κοντό. : «Από φτωχόν μη δανειστείς, σε παίρνει στο κατόπι.» < αρχ. κατούνια τα: τα πράγματα, τα αντικείμενα, τα σέα, τα συμπράγκαλα, τα χρειαζούμενα, απαραίτητα για μια δουλειά. : Άι Φώτη, σύρι στου χουριό, να σι λούσ΄κι η Φώτινα, κι ταχιά χαραή-χαραή παρ΄τα κατούνια στουν τρουβά, σύρει κι στ΄ Ντίμουλα στου βαρκό, πάρ΄κι τα βόδια να σπείρουμι του χουράφ’. Τουν τρουβά μι τσ΄κρουμδουκιφτέδεις κι τ΄πίτα τν΄έβαλει κατ΄απου τ΄ πουδιά γιατί αντιριούνταν. Δημ.: Καρσί μου ήρθες κι έκατσες, απάνω στην πεζούλα / και κρέμασες τν αχείλα σου σα χταποδιού κατσούλα.
Μορέως: Στὴν Λάτσαν τὸν ηὑρήκασιν, χώρα μεγάλη ἔνι·/ κι ἀφότου ἐπεζέψασιν κ᾿ ἐκατουνέψανέ τους, / εἰς τὸν μαρκέσην ἤλθασιν, γλυκέα τὸν χαιρετοῦσιν. – ὥρισε ὁ Σεβαστοκράτορας κ᾿ ἐστήσασιν τὲς τέντες. / Ἡ τέντα τῆς κατούνας του τέσσαρους στύλους εἶχεν. κατράμι το & κατράνι το: ρευστή σκουρόχρωμη πίσσα, προϊόν αποστάξεως ρητινούχων ξύλων. : …η μυρωδιά του κατραμιού και τα ψημένα πρόσωπα των ανθρώπων έδειχναν πως η ζωή εδώ αγωνίζεται τον τελευταίο αγώνα της.
: …χαίρονταν να μυρίζεται τα κατράμια και ν᾿ ακούει φωνές και καλοσωρίσματα και τις άγκυρες να πιάνουν τις τραγάνες του βυθού. : Δηλαδή μεταξύ μας, αυτή η θάλασσα κι αυτά τα βαπόρια που βρωμάνε κατράμι και πετροκάρβουνο δεν μου είναι καθόλου συμπαθητικά. : Ο Καετάμπεης ερώταε: διατί δεν προσκυνάει· τώρα προσκυνώ, προσκυνημένο κεφάλι δεν κόβεται· του έκοψαν χέρι και πόδια, τον κατράμισαν < Βλ. & κατράμι το. κατράνη η: το κατράμι, είδος φυτικής πίσσας. : -Να τος, σαν διάολος με την κατσούλα!, έλεγαν οι γειτόνοι, που τον φοβόνταν κιόλας λίγο, επειδή ο Κατερίνης δεν αστειευόταν, άμα τον πείραζαν. : κατσιούλα η: η καλύπτρα, η κουκούλα, το επίκρανον. αναφέρει κατσούλα: σκέπασμα της κεφαλής και κατσιουλώνω: επικαλύπτω τινά < ρουμαν. κατσιούλι το: πανωφόρι με ενσωματωμένη κατσιούλα, κουκούλα. κατσιποδιά η: γρουσουζιά, γκαντεμιά, εναντιότητα των περιστάσεων, αναποδιά, εμπόδιο, γκρίνια, ατυχία που οφείλεται σε δαιμονική επίδραση. Κατσιποδιές κι αναποδιές, η μοίρα μου, μου φέρνει· όλο κατσιποδιές του έρχονται πιθ. κατσιποδιάζω: αποτυχαίνω στις δουλειές, τις εργασίες μου. κατσίτε: κάτστε, να, ας κάτσετε, καθίστε, περιμένετε. κατσκέλι το: ελιγμός, απότομη, γρήγορη κίνηση και αλλαγή πορείας. κατσούλιαντρος ο & τσιτσούλιαντρος ο: είδος τσαλαπετεινού, πουλί με λοφίο, μτφ. κατσουλιέρης ο / κατσουλίνος ο & κατσουλιέρα: ο τσαλαπετεινός, κορυδαλλός· βλ. & κατσούλιαντρος ο. Από τα πιο διαδεδομένα είδη κορυδαλλών, στενός συγγενής με την σταρήθρα, είναι ο κατσουλιέρης. Είναι ένα χαρακτηριστικό πουλί της ελληνικής υπαίθρου.
κατσιάκης ο: ο δραπέτης, ο φυγόδικος < τουρκ. κατσιαμάκα η & κατσιαμάκι το: γρήγορο παρασκεύασμα με βάση το καλαμποκίσιο αλεύρι, λάδι και αλάτι. Για το αλμυρό τρίβουμε το τυρί φέτα πάνω από το κατσαμάκι και για το γλυκό περιχύνουμε το κατσαμάκι με το μέλι. Αφού έστησαν ένα καζάνι πάνω σε μία φιάλη γκαζιού μαγείρεψαν και μοιράστηκαν το κατσαμάκι, έναν χυλό από καλαμποκάλευρο, που το έτρωγαν στην κατοχή. κατσιαγούνι το: το κάτω μέρος του σαγονιού, πάνω απ’ το λαιμό, κατσιαούλι (Γέρμας Καστοριάς).
: …έβαλε την κλούτσα κάτω απ’ το κατσιαγούνι και πήρε τα μάτια του απ’ το Δεσπότη. κατσιαούλι το: σαγόνι, το κάτω μέρος του σαγονιού (Κοζάνη). κατσιαρώνω: σκύβω χαμηλά, σχεδόν κάθομαι κάτω, με τα πόδια λυγισμένα και κάπως ανοιχτά. : «Χίλιες χιλιάδες κορασιές έναν πλουμίν πλουμίζουσιν, σ᾿ ένα τιλέριν κάθουνται και ούλες κατσιαρίζουσιν.» (Οι μέλισσες – Κύπρος). : Εκείνα τα χρόνια καμιά γυναίκα δεν καβαλίκευε κατσιαρωτά. Η Ευρωπαϊκή του ονομασία είναι Crested lark, ενώ στην Κύπρο είναι γνωστός με το όνομα Σκορταλλός. : κατσουλόπετος: αγριοπετεινός, εκ του λοφίου της κεφαλής αυτού· και κατσουλογιάννης· αλλαχού τσαλαπετεινός. : κατσουλογιάννης ο: μικρό πτηνόν τι με κοσύμβην (κατσιούλι), επί της κεφαλής, ο κατσουλιέρης, ο κορυδαλλός. κατσουλωτός -η -το: που έχει το σχήμα της κατσιούλας, καμπυλωτός, καυκαλοειδής. : «Διάφορο κατσουλωτό και ζημιά ολοστρόγγυλη» < Βλ. & κατσιούλα η. κατσούφης ο & κατσούφα η: κακόκεφος, σκυθρωπός, κατηφής. Να μην δω κατσούφηδες γιατί θα τους απολύσω», διεμήνυσε στους συνεργάτες του χειροκροτούμενος.
κατσιαρωτός ο: cas axiopista kazino stin ellada σκυμμένος, σκυφτός, με χαμηλωμένο τον κορμό του σώματος. κάτσιασμα το: κατσιάρωμα, λέγεται για κάτι που έχει χάσει τον όγκο κα τη ζωηράδα του· ο μαρασμός, η φθίση. κατσίβελος ο & κατσιβέλα η: γύφτος, γιούφτος, τσιγγάνος, γκόρμπιτας, ρομά. : Κάτω απ᾿ τον ήλιο αναγαλιάζαν οι ελιές / και φύτρωναν μικροί σταυροί στα περιβόλια / τις νύχτες στέρφες απομέναν οι αγκαλιές / τότες που σ᾿ έφεραν, κατσίβελε, στη μπόλια. : «Χίλια μύρια κατσ᾿ βιλούδια, μι τα κόκκινα φισούδια.» (κουτί με σπιρτόξυλα).
Για παράδειγμα το δρώμενο του Καλόγερου στη Θράκη γινόταν την Καθαρή Δευτέρα. Δύο καλόγεροι (εκλέγονται από τους εγγάμους κάθε τέσσερα χρόνια), η μπάμπω με το εφταμηνίτικο παιδί της, δυό κορίτσια ή νύφες (άγαμοι νέοι), δύο κατσίβελοι και δύο χωροφύλακες τα πρόσωπα. Οι κατσίβελοι κατασκευάζουν υνί, σύμβολο της γονιμότητας της γης. : «Κατσιβέλα παρτσαλού στο βασιλέ πεσκέσι.» (το λάχανο – Σωζόπολη Θράκης). : «Από όξω μπέλλα-μπέλλα κι από μέσα κατσιβέλα.», «Ο κατσίβελος άμα έχει μέλι δεν κοιμάται.» < μσν. Ήταν κατσούφηδες και δαγκωνόντουσαν για τη φετινή κούρσα. : Το λένε στα σπίτια και στα μαγαζιά κι ολούθε. Κι ούτε κανένας λογαριάζει πια τις φάτσες των Γερμανών και Ιταλών, που τριγυρνούνε πολύ κατσούφηδες στους δρόμους.
Τσούζει δυό μπουκάλες ρακί στην κατσιά· τρώει ένα κοκορέτσι, βόδι, μια μπλάνα τυρί στην κατσιά. κάτσιαδα η: είδος αγριολούλουδου με κίτρινα άνθη και μικρές ρίζες βολβούς που τρώγονται. Βγαίνουν πριν το Μάρτιο, από αυτό και η ΦΡ. Έκλασε τις κάτσιαδες ο Μάρτης: μαράθηκαν, στέγνωσαν. Έτσι, το πτέρωμα της καρδερίνας ατόνησε και κάτσιασε.
Το αποκορύφωμα είναι ότι του βγήκε και η φτερούγα. Το δεντράκι τους ξαφνικά κάτσιασε και ρίχνει τα φύλλα του. Λακ στο μαλλί που κάτσιασε, καθάρισμα της μάσκαρας, προσθήκη κραγιόν. : κατσιάζω: αδυνατίζω πολύ, ζουριάζω, εξασθενώ, μαραίνομαι, φθίνω. Θα το κατσιάσει το παιδί από τα χάδια < μσν. κατσουφιάζω: γίνομαι κατσούφης, χάνω το κέφι, την καλή διάθεση, σκυθρωπιάζω. Ήταν πια βέβαιος ότι το παιδί υστερεί στα μαθηματικά. Θα έπρεπε να μιλήσει στους γονείς του. Ο ανακριτής κατσούφιασε και άπλωσε διστακτικά το χέρι του προς το καπέλο του < ελνστ.
| Ελληνά | γλικά | Γενική γεύση | Γλυκότη (1-10) | Οξτητα (1-10) |
|---|---|---|---|---|
| Φράολα | Strawberry | Γλυ ε ελαρι τητ | 8 | 3 |
| Λόν | Lemon | ντα ξν | 1 | 10 |
| παάνα | Banana | Πούσα α γκά | 9 | 1 |
| Γκρέιπφρουτ | Grapefruit | Πικρή-ξινή | 4 | 8 |
| Σταφύλι | Grape | Γλυκό, ζουμερό | 9 | 2 |
κατώι το: κατώγι, το ισόγειο πάτωμα ενός σπιτιού.
: Επί τινα χρόνον έμενεν εις ένα κατώγι, δια ψυχικόν. Επήγαινε με τις βάρκες, εις ψάρευμα ή μικρούς ναύλους, αλλά συνήθως εξενυχτούσε στο κατώγι. Βλαστημάει, πεινάει, γεννάει παιδιά, δεν μπορεί να κοιμηθεί, φωνάζει στ᾿ ανώγια και στα κατώγια της γης και φοβερίζει. κατωκόρμι το: το κάτω μέρος του γυναικείου ενδύματος· αντιθ. Ἀπὸ τὴν περηφάνια του, κι ἀπὸ τὴ λεβεντιά του / Δὲν πάει στὰ κατώμερα, νὰ καλοξεχειμωνιάσει / Μόν᾿ μένει πάνω στὰ βουνά, ψηλὰ στὰ κορφοβούνια.
κατώφλι το: μακρόστενη πλάκα από πέτρα ή από ξύλο, που ενώνει τις πλαϊνές παραστάδες στο κάτω μέρος του ανοίγματος της πόρτας. : Και πάλι κίνησα να ᾿ρθώ, Χριστέ μου, στην αυλή σου, / να σκύψω στα κατώφλια σου τα τρισαγαπημένα, / οπού με πόθο αχόρταγο τα λαχταρεί η ψυχή μου. : Πώς θ᾿ άνοιγα μια πόρτα όταν δε θα ᾿τανε για να σε συναντήσω / πώς να διαβώ ένα κατώφλι αφού δε θα ᾿ναι για να σε βρω < μσν.
κατρατσιά η: η σκανδαλιά, η αταξία, η μικρή παράβαση των κανόνων, η ζαβολιά. : …σαν παντρευτούν και μπιστευτούν, τις πρώτες νύχτες, το γιο στα σωθικά της γυναίκας, οι πιο πολλοί παίρνουν τα μάτια τους και ταξιδεύουνται· πώς να ζήσουν στα κατσάβραχα ετούτα; < ακανθάβραχα < άκανθα + βράχ(ος) -α. κατσάνης ο & κατσάνα η: μαυριδερός, με σκούρο χρώμα δέρματος. Συμμάζεψε τα πράγματα, να φύγει αυτή η κατσανιά. το παλιό, πατημένο παπούτσι που χρησιμοποιείται σαν παντόφλα.
κατσαπλιάς ο: κάπως υποτιμητικά ο ένοπλος κλέφτης, ο αντάρτης· αγροίκος < πιθ. : …με τα κορακάτα κατσαρωτά γένια του, με τα τσόχινα σαλβάρια. κάτσια η: το βαθύ κάθισμα, κίνηση του σώματος, φιγούρα στο χορό. : κάτσια η: το άλμα όπερ κάνει ο σύρων τον κλέφτικον χορόν κατά τους ζωηρούς της μουσικής ρυθμούς. κατσιά η: καθισιά, ο τρόπος που κάθεται κάποιος, στάση, θέση· το χρονικό διάστημα που κάποιος είναι καθισμένος, στρωμένος, συνήθ.